Thijs Kleinpaste

De vraag is wat we anno 2012 aan de woorden van Rorty hebben. Achter ons ligt 2011, een jaar dat bijna geheel in het teken stond van ‘crisis’. Crisis in de natuur, crisis in het Midden-Oosten, crisis in de Amerikaanse politiek, crisis in de Eurozone, crisis rondom onze nationale identiteit, overal crisis. In tijden van crisis vallen de zekerheden waar we tot dan toe van uitgingen plotseling weg. De vaste bodem onder onze voeten verdwijnt, en de directe taak waar we ons voor gesteld zien is inspelen op de veranderingen en leren omgaan met de nieuwe situatie.

In De Gedaanteverwisseling van Franz Kafka ontwaakt Gregor Samsa op een dag uit zijn onrustige dromen, en komt hij er achter dat hij ’s nachts veranderd is in een reusachtig soort kever.

Nadat Gregor van de eerste verbazing is bekomen, ontstaan meteen problemen. Allereerst is er twijfel bij Gregor. Waaraan heeft hij zijn gedaanteverwisseling verdiend? Is hij soms geen goede zoon, geen goede employé bij het bedrijf waar hij werkt? De familie van Gregor weet zich ook geen raad met hem, maar zo goed en zo kwaad als het gaat proberen Gregor en zijn familie zich toch aan de nieuwe situatie aan te passen. Verlichting brengt het echter nauwelijks. Gregor maakt zijn moeder en zussen bang en zijn vader probeert hem steeds te bekogelen.

Als de dagelijkse orde der dingen plotseling wordt verstoord, is het moeilijk de klap te boven te komen en het leven te herstructureren. Gregor en zijn familie kunnen niet meer met elkaar communiceren. Ze zijn volledig van elkaar vervreemd. Ze begrijpen elkaar niet langer en weten niet hoe met de nieuwe situatie om te gaan.

De familie Samsa komt op zijn best niet verder dan een vreedzame co-existentie met Gregor, maar van harte gaat het niet. Op een avond loopt de situatie uit de hand. Dan blijkt dat de familie Samsa Gregor eigenlijk liever kwijt wil. Als Gregor na een incident in de keuken gewond raakt is het einde snel in zicht. De appel die hem geraakt heeft gaat rotten en ontsteken: langzaam dooft ook het leven in Gregors reusachtige insectenlichaam. Na de dood van Gregor is er opluchting. De familie Samsa kan de draad van het gewone leven weer oppakken. De crisis is bezworen, de toekomst is weer overzichtelijk.

Elke crisis is een gedaanteverwisseling die erom vraagt oude posities te herzien. Als niemand in staat is zich aan te passen dan zal de situatie noodgedwongen ongunstig aflopen. Inflexibiliteit heeft altijd tot gevolg dat er in ieder geval één partij is die het onderspit delft.

--

Franz Kafka, De gedaanteverwisseling, uit het Duits vertaald door Gerda Meijerink en Willem van Toorn, Athenaeum-Polak & van Gennep (2010)

Deze column verscheen eerder in Idee, het wetenschappelijk tijdschrift van de Mr. Hans van Mierlo-stichting